GLOSSARIY

Raqamli etika yoki netiket — internetda muloqot qilishda amal qilinadigan odob-axloq qoidalari to‘plamidir.

Bu qoidalar boshqalarning shaxsiy chegaralarini hurmat qilish, qo‘pol so‘zlardan tiyilish, haqorat qilmaslik, yolg‘on ma’lumot tarqatmaslik va internetda ham mas’uliyatli bo‘lishni anglatadi.

Asosiy qoida: ekran ortida ham haqiqiy inson borligini unutmang.

Anonimlik — internetda o‘z haqiqiy ismi, rasmi yoki shaxsiga oid ma’lumotlarni yashirgan holda harakat qilishdir.

Anonimlik ayrim holatlarda shaxsiy xavfsizlikni saqlashga yordam berishi mumkin. Biroq ba’zi foydalanuvchilar anonimlikdan boshqalarni haqorat qilish, kamsitish yoki mas’uliyatdan qochish uchun foydalanadi.

Shuni yodda tutish kerakki, internetda anonim bo‘lish har qanday xatti-harakatga ruxsat beriladi degani emas. Har bir foydalanuvchi o‘z so‘zi va harakati uchun mas’uldir.

Troll — internetda ataylab janjal chiqarish, odamlarni g‘azablantirish yoki muloqot muhitini buzish uchun provokatsion, keskin yoki haqoratli izohlar yozadigan shaxs.

Trollning asosiy maqsadi ko‘pincha foydali suhbat qurish emas, balki boshqalarning hissiy reaksiyasini ko‘rishdir. Shuning uchun bunday holatda tortishuvga kirishmaslik, zarur bo‘lsa, bloklash yoki shikoyat qilish tavsiya etiladi.

Kiberbulling — raqamli texnologiyalar orqali amalga oshiriladigan maqsadli va takrorlanuvchi zo‘ravonlikdir.

U ijtimoiy tarmoqlar, messenjerlar, onlayn o‘yinlar, guruh chatlari yoki boshqa raqamli platformalarda sodir bo‘lishi mumkin.

Kiberbulling quyidagi ko‘rinishlarda namoyon bo‘ladi:
– haqoratli xabarlar yozish;
– masxara qilish;
– tuhmat tarqatish;
– soxta rasm yoki video yaratish;
– guruhdan ataylab chetlatish;
– shaxsiy ma’lumotlarni ruxsatsiz tarqatish;
– tahdid qilish yoki qo‘rqitish.

Boykot yoki onlayn izolyatsiya — biror kishini raqamli hamjamiyatda ataylab yakkalab qo‘yish holatidir.

Bu kiberbullingning og‘ir ko‘rinishlaridan biri bo‘lib, jabrlanuvchida yolg‘izlik, keraksizlik va tushkunlik hissini kuchaytirishi mumkin.

Boykotning ko‘rinishlari

Onlayn izolyatsiya quyidagi holatlarda namoyon bo‘lishi mumkin:
– o‘quvchini sinf guruhidan chiqarib yuborish;
– uning xabarlariga ataylab javob bermaslik;
– yangi guruh ochib, faqat bitta kishini qo‘shmaslik;
– “u bilan gaplashmanglar” deb boshqalarni undash;
– uning postlariga ataylab e’tibor bermaslik;
– guruhda uni ko‘rinmas odamdek tutish.

Nima uchun onlayn izolyatsiya og‘riqli?

Inson ijtimoiy mavjudot. Har bir bola, o‘smir yoki katta yoshli inson o‘zini jamiyatning bir qismi sifatida his qilishni xohlaydi.

Ataylab yakkalab qo‘yish “men keraksizman”, “meni hech kim qabul qilmaydi” degan og‘ir hissiyotlarni keltirib chiqarishi mumkin. Shu sababli onlayn izolyatsiya oddiy hazil emas, balki jiddiy ruhiy bosim ko‘rinishidir.

Tuhmat — shaxsning obro‘siga putur yetkazish maqsadida u haqida yolg‘on, asossiz yoki sharmandali ma’lumotlarni tarqatishdir.

Internetda tuhmat post, izoh, rasm, video, ovozli xabar yoki skrinshot ko‘rinishida tarqalishi mumkin. Bunday ma’lumotlar odamning sha’ni, obro‘si va ruhiy holatiga zarar yetkazadi.

“Javob bermaslik” taktikasi — onlayn bezori, troll yoki provokatsion foydalanuvchining haqoratli xabarlariga javob qaytarmaslik usulidir.

Bunday shaxslar ko‘pincha sizning g‘azablanishingiz, xafa bo‘lishingiz yoki tortishuvga kirishishingizni kutadi. Javob bermaslik esa ularning bosim o‘tkazish imkoniyatini kamaytiradi.

Shu bilan birga, javob bermaslik muammoni yashirish degani emas. Agar haqorat, tahdid yoki ta’qib davom etsa, dalillarni saqlash, foydalanuvchini bloklash va ishonchli kattaga murojaat qilish zarur.

Ruhiy yoki psixologik zo‘ravonlik — insonning ruhiy holatiga zarar yetkazish, uni qo‘rquvga solish, o‘ziga bo‘lgan ishonchini kamaytirish yoki irodasini sindirishga qaratilgan ta’sirdir.

Bu zo‘ravonlik haqorat, tahdid, masxara, kamsitish, aybdorlik hissini uyg‘otish, yakkalab qo‘yish yoki doimiy bosim orqali namoyon bo‘lishi mumkin.

Ruhiy zo‘ravonlik ko‘zga darhol tashlanmasligi mumkin, lekin uning ta’siri chuqur bo‘ladi. Shuning uchun bunday holatga jiddiy qarash va yordam so‘rash muhim.

Heyter — internetda biror shaxs, guruh, fikr yoki faoliyatga nisbatan doimiy salbiy munosabat bildiradigan, kamsituvchi yoki haqoratli izohlar yozadigan foydalanuvchi.

Heyter odatda tanqid qilishdan ko‘ra, odamni ranjitish, obro‘sizlantirish yoki ruhiy bosim o‘tkazishga urinadi.

Heyt va tanqid o‘rtasidagi farq

Heyt — kamsitish, haqorat qilish yoki ataylab ozor berishga qaratilgan salbiy munosabatdir.

Tanqid esa insonning ishini yaxshilashga yordam beradigan, aniq fikr va asosga ega mulohazadir.

Masalan:
“Rasming yomon, sendan hech narsa chiqmaydi” — bu heyt.
“Rasmingdagi ranglar qiziqarli, lekin soyalarni kuchaytirsang, yanada yaxshi ko‘rinadi” — bu konstruktiv tanqid.

Konstruktiv tanqid — insonni kamsitmasdan, uning ishini yaxshilashga yordam beradigan mulohazadir.

Bunday tanqid odatda hurmat bilan aytiladi, aniq taklif beradi va odamning shaxsiga emas, uning ishiga qaratiladi.

Guvoh — kiberbulling, haqorat yoki bosim holatini ko‘rib turgan, lekin bevosita jabrlanuvchi bo‘lmagan shaxs.

Guvohning harakati juda muhim. U sukut saqlasa, bezori o‘zini qo‘llab-quvvatlanayotgandek his qilishi mumkin. Agar guvoh jabrlanuvchini qo‘llab-quvvatlasa yoki vaziyat haqida ishonchli kattaga xabar bersa, kiberbullingni to‘xtatishga yordam beradi.

Dalillarni saqlash — haqorat, tahdid, tuhmat yoki bosim holatlarida xabarlar, rasmlar, yozishmalar va boshqa ma’lumotlarni skrinshot qilib olib qo‘yishdir.

Bu dalillar keyinchalik ota-ona, o‘qituvchi, maktab ma’muriyati yoki zarur hollarda huquqni muhofaza qiluvchi organlarga vaziyatni tushuntirishda yordam beradi.

Bloklash — haqoratli, tahdidli yoki noqulay muloqot qilayotgan foydalanuvchining sizga xabar yozishi yoki profilingizni ko‘rishini cheklash funksiyasidir.

Bloklash — muammodan qochish emas. Bu o‘z xavfsizligini himoya qilish va ruhiy xotirjamlikni saqlash uchun to‘g‘ri qadamdir.

Shikoyat qilish — platforma ma’muriyatiga haqoratli, tahdidli, soxta yoki zararli kontent haqida rasmiy xabar yuborishdir.

Ijtimoiy tarmoqlarda bu odatda “Report” yoki “Shikoyat qilish” tugmasi orqali amalga oshiriladi. Bu funksiya boshqa foydalanuvchilarni ham himoya qilishga yordam beradi.

Internetdagi har bir so‘z boshqa insonning kayfiyati, obro‘si va ruhiy holatiga ta’sir qilishi mumkin. Shuning uchun raqamli muhitda ham odob, hurmat va mas’uliyat muhim.

Agar siz kiberbullingga duch kelsangiz yoki unga guvoh bo‘lsangiz, sukut saqlamang. Jabrlanuvchini qo‘llab-quvvatlang, dalillarni saqlang va ishonchli kattaga murojaat qiling.