GLOSSARIY

Bulling — biror shaxsni maqsadli ravishda kamsitish, haqoratlash, masxara qilish yoki uni jamoadan yakkalab qo‘yishga qaratilgan xatti-harakatlar majmuasidir.

Bulling maktabda, ko‘chada, guruh ichida yoki internetda sodir bo‘lishi mumkin. Agar bunday holat internet, ijtimoiy tarmoq yoki messenjerlar orqali amalga oshirilsa, bu kiberbulling deb ataladi.

Buzg‘unchi guruhlar — foydalanuvchilarni zararli, xavfli yoki qonunga zid harakatlarga undaydigan onlayn hamjamiyatlardir.

Bunday guruhlar o‘quvchilarni boshqalarga zarar yetkazish, sir saqlash, xavfli topshiriqlarni bajarish yoki o‘zini xavf ostiga qo‘yishga majburlashi mumkin.

Agar guruhda qo‘rqitish, sharmanda qilish, haqorat, zo‘ravonlik yoki “jasorat sinovi” kabi topshiriqlar bo‘lsa, bu jiddiy xavf belgisi hisoblanadi.

Xavfli chellenjlar — ijtimoiy tarmoqlarda ommalashadigan, lekin insonning sog‘lig‘i, hayoti, obro‘si yoki xavfsizligiga zarar yetkazishi mumkin bo‘lgan topshiriq va sinovlardir.

Ba’zan bunday chellenjlar “qiziqarli o‘yin”, “jasorat sinovi” yoki “do‘stlik belgisi” sifatida ko‘rsatiladi. Aslida esa ular o‘quvchini xavfli harakatga undashi mumkin.

Qoida: agar biror topshiriq sizga, boshqa insonga yoki hayvonga zarar yetkazishi mumkin bo‘lsa, uni bajarmang va bu haqda ishonchli kattaga xabar bering.

Avatar — foydalanuvchining ijtimoiy tarmoq yoki messenjer profilida ko‘rinadigan rasm, belgi yoki grafik obrazdir.

Avatar har doim ham insonning haqiqiy shaxsini ko‘rsatmaydi. Profil rasmida bola, mashhur inson yoki tanish odam surati turgani bilan, akkaunt ortida aslida kim borligini aniq bilib bo‘lmaydi.

Shuning uchun internetdagi notanish profilga faqat avatariga qarab ishonish xavfli.

Hissiy o‘tmaslashish — zo‘ravonlik, qo‘rqinchli yoki shafqatsiz sahnalarni ko‘p ko‘rish natijasida insonning achinish, hamdardlik va sezgirlik hissi pasayib borishi holatidir.

Masalan, qonli sahnalar, hayvonlarga zarar yetkazish, boshqalarni qiynash yoki tahqirlash aks etgan videolarni doimiy ko‘rish inson ruhiyatiga salbiy ta’sir qilishi mumkin.

Vaqt o‘tishi bilan bunday kontent oddiydek tuyula boshlaydi. Natijada inson haqiqiy hayotda boshqa birovning og‘rig‘i, qo‘rquvi yoki muammosiga befarq qarashi mumkin.

Nima uchun bu xavfli?

Hamdardlik — insonni boshqalar bilan bog‘laydigan eng muhim tuyg‘ulardan biridir. Agar inson boshqalarning og‘rig‘iga befarq bo‘lib qolsa, atrofdagilar bilan munosabati yomonlashishi, yolg‘izlik kuchayishi va agressiv munosabat odatiy holga aylanishi mumkin.

Shu sababli zo‘ravonlik, tahqirlash yoki shafqatsizlik aks etgan kontentdan uzoqroq bo‘lish, bunday videolarni ulashmaslik va zarur hollarda “Shikoyat qilish” funksiyasidan foydalanish muhim.

Bloklash — shubhali, tahdidli yoki haqoratli foydalanuvchining sizga xabar yozishi, qo‘ng‘iroq qilishi yoki profilingizni ko‘rishini cheklash funksiyasidir.

Bloklash — qo‘rquv yoki ojizlik belgisi emas. Aksincha, bu o‘z xavfsizligini himoya qilishning oddiy va to‘g‘ri usulidir.

Agar kimdir sizni bezovta qilsa, qo‘rqitsa, shaxsiy ma’lumot so‘rasa yoki noqulay muloqotga majburlasa, uni bloklash mumkin.

Filtrlash — foydalanuvchining o‘z axborot maydonini ongli ravishda tartibga solishidir.

Bu ijtimoiy tarmoqlardagi lenta, obunalar, guruhlar va kanallarni foydali, ijobiy va bilim beruvchi kontent bilan to‘ldirishni anglatadi.

Zararli, qo‘rqinchli, haqoratli yoki vaqtni behuda sarflaydigan kanallardan chiqish raqamli muhitni sog‘lomlashtiradi.

Lenta — ijtimoiy tarmoqlarda siz obuna bo‘lgan sahifa, kanal yoki foydalanuvchilarning postlari, videolari va yangiliklari ko‘rinib turadigan asosiy sahifadir.

Lentangiz qanday kontent bilan to‘lsa, kundalik kayfiyatingiz, fikrlashingiz va vaqt sarflashingizga ham shunday ta’sir qiladi.

Shuning uchun lentani muntazam tozalab turish, zararli va keraksiz manbalardan voz kechish tavsiya etiladi.

Xavf signali — internetdagi muloqotda ehtiyot bo‘lish kerakligini bildiruvchi ogohlantiruvchi belgidir.

Masalan, notanish odamning sizni uchrashishga chaqirishi, sir saqlashni talab qilishi yoki shaxsiy rasm so‘rashi xavf signali hisoblanadi.

Bunday holatlar oddiy muloqot emas, balki manipulyatsiya, bosim yoki xavfli niyat belgisi bo‘lishi mumkin.

Asosiy xavf signallari

Quyidagi iboralar yoki holatlar internetdagi muloqotda jiddiy ogohlantiruvchi belgi hisoblanadi:

“Bu haqda hech kimga aytmang” — sir saqlash talabi;
“Hoziroq javob bering” — shoshiltirish;
“Agar aytmasangiz, sharmanda qilaman” — tahdid;
notanish odamning “Yuzma-yuz uchrashamiz” deb taklif qilishi — jismoniy xavf ehtimoli;
“Sizni faqat men tushunaman” — yaqinlaringizdan ajratishga urinish;
“Rasmingizni yuboring, hech kim ko‘rmaydi” — nazorat yoki bosim belgisi;
“Agar bajarmasangiz, qo‘rqoqsiz” — majburlash va kamsitish;
“Bu faqat guruhimiz siri” — yopiq va nazoratsiz muhitga tortish urinishi.

Xavf signallariga duch kelganda nima qilish kerak?

Agar bitta xavf signalini sezsangiz, muloqotni ehtiyotkorlik bilan baholang va shoshilinch qaror qabul qilmang.
Agar ikki yoki undan ortiq xavf belgisi bo‘lsa, muloqotni to‘xtatish, foydalanuvchini bloklash va vaziyatni ishonchli kattaga aytish kerak.
Agar tahdid, shantaj, shaxsiy ma’lumot so‘rash yoki uchrashuvga majburlash holati bo‘lsa, SOS protokolini qo‘llash zarur:
1. Aloqani to‘xtating.
2. Dalillarni saqlang.
3. Foydalanuvchini bloklang.
Ota-ona, o‘qituvchi, maktab psixologi yoki boshqa kattalardan ishonchli kishiga murojaat qiling.

Internetdagi xavfsiz muloqot qo‘rquv, tahdid, sir saqlash yoki bosimga asoslanmaydi. Agar biror guruh yoki foydalanuvchi sizdan boshqalarga zarar yetkazishni, o‘zingizni xavf ostiga qo‘yishni yoki kattalardan yashirishni talab qilsa, bu xavf signalidir.

Bunday vaziyatda yordam so‘rash — ojizlik emas, balki o‘zini va boshqalarni himoya qilishdir.