GLOSSARIY

Shaxsiy ma’lumot — muayyan insonni aniqlash imkonini beradigan har qanday ma’lumotdir.

Bunga ism-familiya, yashash manzili, telefon raqami, tug‘ilgan sana, maktab nomi, surat, hujjat ma’lumotlari va boshqa shaxsga oid ma’lumotlar kiradi.

Shaxsiy ma’lumotlarni internetda ehtiyotkorlik bilan ulashish kerak. Chunki ular noto‘g‘ri qo‘llarga tushsa, firibgarlik, ta’qib yoki boshqa xavfli holatlarga sabab bo‘lishi mumkin.

Kuchli parol — taxmin qilish qiyin bo‘lgan, akkauntni himoya qilishga xizmat qiladigan maxfiy koddir.

Kuchli parol odatda quyidagi talablarga javob beradi:

– kamida 12 ta belgidan iborat bo‘ladi;
– katta va kichik harflar aralash ishlatiladi;
– raqamlar qo‘shiladi;
– maxsus belgilar ishlatiladi;
– ism, tug‘ilgan sana yoki oddiy ketma-ket raqamlardan iborat bo‘lmaydi.

Masalan, “Ali2010” kabi parolni taxmin qilish oson. Katta-kichik harflar, raqamlar va maxsus belgilar aralashgan parol esa xavfsizroq bo‘ladi.

Ikki bosqichli himoya — akkaunt xavfsizligini kuchaytiruvchi qo‘shimcha himoya bosqichidir.

Bunda akkauntga kirish uchun faqat parol yetarli bo‘lmaydi. Paroldan tashqari telefoningizga keladigan SMS kod, maxsus ilova orqali tasdiqlash yoki boshqa qo‘shimcha tekshiruv ham talab qilinadi.

Agar kimdir parolingizni bilib olsa ham, ikki bosqichli himoya yoqilgan bo‘lsa, akkauntingizga kirishi ancha qiyinlashadi.

Geolokatsiya — qurilmaning geografik joylashuvini aniqlash texnologiyasidir.

Smartfon, planshet yoki kamera rasm va videoga joylashuv haqidagi ma’lumotni avtomatik biriktirishi mumkin. Bu ma’lumot geoteg deb ataladi.

Agar geolokatsiya yoqilgan bo‘lsa, rasm qayerda olingani haqida ma’lumot saqlanib qolishi mumkin. Shu sababli shaxsiy xavfsizlik uchun kamera sozlamalarida joylashuv ruxsatini cheklash tavsiya etiladi.

Meta-ma’lumotlar — rasm, video yoki fayl ichida saqlanishi mumkin bo‘lgan ko‘zga ko‘rinmas texnik ma’lumotlardir.

Masalan, meta-ma’lumotlarda quyidagilar aks etishi mumkin:

– rasm qachon olingani;
– qaysi qurilmada suratga tushirilgani;
– ayrim holatlarda rasm qayerda olingani;
– fayl yaratilgan yoki o‘zgartirilgan vaqt.

Oddiy qilib aytganda, meta-ma’lumotlar — bu rasm yoki faylning “yashirin pasporti”. U ko‘zga ko‘rinmaydi, lekin maxsus dasturlar yordamida o‘qilishi mumkin.

Rasm va videolarda joylashuv ma’lumoti saqlanmasligi uchun telefon sozlamalarida kamera ilovasining geolokatsiya ruxsatini o‘chirib qo‘yish kerak.

Umumiy tartib quyidagicha:

Telefon sozlamalari → Kamera → Joylashuv yoki geolokatsiya ruxsati → O‘chirish

Ayrim telefonlarda bu bo‘lim “Location”, “Joylashuv”, “Geotagging” yoki “Location tags” deb nomlanishi mumkin.

Rasm fonidagi xavf — suratga tushayotgan paytda orqa fonda shaxsiy yoki muhim ma’lumotlarning ko‘rinib qolishidir.

Ko‘pincha foydalanuvchi rasmda o‘ziga e’tibor beradi, ammo orqa fondagi tafsilotlarni sezmay qoladi. Firibgar yoki yomon niyatli shaxs esa aynan shu tafsilotlar orqali inson haqida qo‘shimcha ma’lumot olishi mumkin.

Quyidagi ma’lumotlar rasm fonida ko‘rinib qolsa, xavf tug‘dirishi mumkin:

– uy raqami yoki ko‘cha nomi;
– mashina davlat raqami;
– maktab nomi yoki logotipi;
– stol ustidagi hujjatlar;
– plastik karta yoki chek;
– parol yozilgan qog‘oz;
– oyna aksida ko‘rinayotgan xona tafsilotlari;
– shaxsiy telefon raqami yoki boshqa aloqa ma’lumotlari.

Qoida: rasmni joylashtirishdan oldin orqa fonni kamida 10 soniya sinchiklab tekshiring. Shu oddiy odat ko‘plab xavflarning oldini olishi mumkin.

Raqamli iz — inson internetdan foydalanish davomida qoldiradigan barcha ma’lumotlar yig‘indisidir.

Bunga quyidagilar kiradi:

– joylangan rasmlar;
– videolar;
– izohlar;
– layklar;
– ulashilgan postlar;
– qidiruv tarixi;
– akkauntlar va yozishmalar;
– onlayn xaridlar yoki ro‘yxatdan o‘tishlar.

Internetdagi har bir harakat kelajakda siz haqingizda ma’lum tasavvur shakllantirishi mumkin.

Raqamli obro‘ — insonning internetdagi faoliyati asosida boshqalarda shakllanadigan umumiy fikrdir.

Masalan, universitet qabul komissiyasi, stipendiya tashkilotchilari yoki ish beruvchilar nomzod haqida internetdagi ochiq ma’lumotlarga qarab tasavvur hosil qilishi mumkin.

Shuning uchun ijtimoiy tarmoqlardagi postlar, izohlar va suratlar kelajakdagi obro‘ga ta’sir qilishi mumkinligini yodda tutish kerak.

Server arxivi — internetga joylangan ma’lumotlar saqlanishi mumkin bo‘lgan raqamli saqlash tizimlari yoki markazlaridir.

Foydalanuvchi biror post, rasm yoki xabarni o‘chirgan bo‘lsa ham, u butunlay yo‘qolganiga har doim kafolat bo‘lmaydi. Kimdir uni skrinshot qilgan, nusxalagan yoki boshqa joyga yuborgan bo‘lishi mumkin.

Shu sababli internetga joylangan ma’lumot uzoq vaqt saqlanib qolishi ehtimoli bor.

Internetga biror narsa joylashtirishdan oldin o‘zingizga savol bering:

“Bu ma’lumot 10 yildan keyin ham internetda tursa, men uchun muammo bo‘lmaydimi?”

Agar javob “ha” yoki “balki” bo‘lsa, bunday ma’lumotni joylashtirmaslik ma’qul.

Raqamli gigiyena — internetda xavfsizlikni saqlash, shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish va raqamli odatlarni tartibga solish uchun bajariladigan qoidalar to‘plamidir.

Bunga kuchli parol ishlatish, ikki bosqichli himoyani yoqish, shubhali havolalarni bosmaslik, shaxsiy ma’lumotlarni ehtiyotkorlik bilan ulashish va rasm fonini tekshirish kabi odatlar kiradi.

VPN — internetda ma’lumot almashishni himoyalashga yordam beruvchi xizmat yoki dasturdir.

VPN internet ulanishini shifrlash orqali foydalanuvchining ma’lumotlarini himoya qilishga ko‘maklashadi. Ayniqsa, kafe, mehmonxona, aeroport yoki boshqa jamoat joylaridagi ochiq Wi-Fi tarmoqlaridan foydalanganda ehtiyotkorlik zarur.

Shu bilan birga, VPN ham mutlaq himoya kafolati emas. Shubhali saytlar, soxta ilovalar va noma’lum havolalardan baribir ehtiyot bo‘lish kerak.

Ochiq Wi-Fi — kafe, restoran, mehmonxona, savdo markazi yoki boshqa jamoat joylarida parolsiz yoki umumiy parol bilan ishlatiladigan internet tarmog‘i.

Bunday tarmoqlarda firibgarlar foydalanuvchilarning parollari, loginlari yoki boshqa ma’lumotlarini tutib olishga urinishi mumkin.

Shuning uchun ochiq Wi-Fi orqali bank ilovalariga kirish, muhim akkauntlarga parol kiritish yoki maxfiy ma’lumot yuborish tavsiya etilmaydi.

Cookie — saytlar brauzeringizda saqlaydigan kichik fayllardir.

Ular saytga sizni eslab qolish, login holatini saqlash, sozlamalaringizni yodda tutish yoki qiziqishlaringiz asosida reklama ko‘rsatish uchun xizmat qilishi mumkin.

Cookie fayllar qulaylik yaratadi, lekin ular orqali foydalanuvchining internetdagi xatti-harakatlari haqida ma’lumot ham yig‘ilishi mumkin. Shuning uchun brauzer sozlamalarida cookie ruxsatlarini tekshirib turish foydali.

Shaxsiy ma’lumot, rasm, parol va joylashuv haqidagi ma’lumotlar internetda alohida e’tibor talab qiladi. Har bir post, har bir rasm va har bir havolani ulashishdan oldin xavfsizlik nuqtayi nazaridan tekshirish zarur.