GLOSSARIY

Qurilmaga — telefon, planshet yoki kompyuterga — zarar yetkazish, ma’lumotlarni o‘g‘irlash yoki tizim ishini buzish maqsadida yaratilgan dasturiy ta’minot zararli dastur deb ataladi.

Bunday dasturlar foydalanuvchi bilmagan holda qurilmaga o‘rnatilishi yoki shubhali havolalar, soxta ilovalar va noma’lum fayllar orqali tarqalishi mumkin.

Tovlamachi dasturlar foydalanuvchining fayllarini shifrlab, ya’ni yopib qo‘yadi va ularni qayta ochish evaziga pul talab qiladi.

Bunday holatda foydalanuvchi o‘z hujjatlari, suratlari yoki boshqa muhim fayllariga kira olmay qolishi mumkin.

Elektron tuzoq — firibgarlarning ishonchli shaxs yoki tashkilot nomidan foydalanib, foydalanuvchini aldash usulidir.

Masalan, firibgarlar bank, mashhur bloger, tanlov tashkilotchisi yoki rasmiy sahifa nomidan xabar yuborib, login, parol, karta ma’lumotlari yoki boshqa shaxsiy ma’lumotlarni qo‘lga kiritishga urinadi.

Soxta akkaunt — boshqa birovning shaxsini o‘g‘irlab yoki o‘ylab topilgan ism bilan ochilgan ijtimoiy tarmoq sahifasi.

Bunday akkauntlar ko‘pincha aldash, shaxsiy ma’lumotlarni olish, soxta tanlovlar o‘tkazish yoki foydalanuvchini ishonchga kiritish uchun ishlatiladi.

Giveaway — ijtimoiy tarmoqlarda o‘tkaziladigan yutuqli o‘yin yoki sovrinli tanlov.

Asl tanlovlar bo‘lishi mumkin, biroq firibgarlar ko‘pincha aynan shu nomdan foydalanib, soxta yutuqlar va’da qiladi. Shuning uchun har qanday sovrinli xabarni rasmiy manbadan tekshirish kerak.

Himoya uchburchagi — axborot xavfsizligining uchta asosiy ustunini bildiradi:

– maxfiylik;
– butunlik;
– foydalanish imkoniyati.

Bu uchala element birgalikda ma’lumot va akkauntlar xavfsizligini ta’minlashga yordam beradi.

Maxfiylik — ma’lumotlarning faqat ruxsat berilgan shaxslargagina ochiq bo‘lishi.

Masalan, parolingizni faqat o‘zingiz bilishingiz maxfiylikka misol bo‘ladi. Agar parol begona odam qo‘liga tushsa, maxfiylik buziladi.

Butunlik — ma’lumotlarning ruxsatsiz o‘zgartirilmasligi, buzilmasligi va soxtalashtirilmasligini anglatadi.

Masalan, sizning profilingizdagi ma’lumotlar, suratlar yoki xabarlar begona shaxs tomonidan o‘zgartirilsa, bu butunlik buzilganini bildiradi.

Foydalanish imkoniyati — kerakli vaqtda ma’lumot, akkaunt yoki tizimdan foydalanish imkonining saqlanishidir.

Masalan, profilingiz bloklanib qolmasa va unga odatdagidek kira olsangiz, foydalanish imkoniyati ta’minlangan bo‘ladi.

Manipulyatsiya — insonning hissiyotlariga ta’sir qilib, uni o‘zi istamagan yoki noto‘g‘ri qaror qabul qilishga undash usuli.

Firibgarlar ko‘pincha qo‘rquv, qiziqish, shoshilish yoki ishonch kabi hissiyotlardan foydalanadi.

Rasmiy manba — ma’lumotning ishonchliligini tekshirish mumkin bo‘lgan asosiy va tasdiqlangan manba.

Bunga tashkilotning rasmiy sayti, davlat portali, ta’lim muassasasining rasmiy sahifasi yoki shaxsning tasdiqlangan ijtimoiy tarmoq profili kirishi mumkin.

Rasmiy manbani tekshirishda quyidagilarga e’tibor berish kerak:

– sayt manzili to‘g‘ri yozilganmi;
– sahifa haqiqatan ham tashkilot yoki shaxsga tegishlimi;
– profilda tasdiqlanganlik belgisi bormi;
– ma’lumot boshqa ishonchli manbalarda ham tasdiqlanganmi.

Muhim eslatma: sayt manzilining .uz, .gov yoki .edu bilan tugashi foydali belgi bo‘lishi mumkin, lekin bu har doim ham mutlaq kafolat emas. Har qanday ma’lumotni tanqidiy tekshirish zarur.

Shubhali havola — noma’lum shaxsdan kelgan, nomi xato yozilgan, haddan tashqari uzun yoki foydalanuvchini aldashga qaratilgan bo‘lishi mumkin bo‘lgan veb-sayt manzili.

Bunday havolalar qurilmaga zarar yetkazishi, shaxsiy ma’lumotlarni o‘g‘irlashi yoki foydalanuvchini soxta sahifaga olib kirishi mumkin.

Shubhali havolani quyidagi belgilar orqali aniqlash mumkin:

– havola nomida “yutuq”, “bepul”, “sovg‘a”, “shoshiling” kabi so‘zlar ishlatilgan bo‘lsa;
– havola haddan tashqari uzun va tushunarsiz belgilar ketma-ketligidan iborat bo‘lsa;
– tanish sayt nomiga o‘xshasa, lekin unda kichik farq bo‘lsa;
– masalan, “telegram.com” o‘rniga “te1egram.com” yozilgan bo‘lsa;
– havola xavfsiz ulanishsiz, ya’ni “http://” bilan boshlansa;
– xabarda sizni tez qaror qabul qilishga majbur qiluvchi so‘zlar ishlatilgan bo‘lsa.

Qoida: havolaga bosishdan oldin unga kamida 5 soniya e’tibor bilan qarang. Agar bitta shubhali belgi ko‘rsangiz ham, havolani bosmang.

Fishing yoki phishing — elektron tuzoqning xalqaro nomi.

Bu atama ingliz tilidagi “baliq ovlash” ma’nosiga yaqin. Baliqchi o‘ljaga yem tashlagani kabi, firibgar ham foydalanuvchiga soxta xabar, yutuq, sovg‘a yoki ogohlantirish yuborib, uni “ilib olishga” urinadi.

Phishing xabarlari orqali login, parol, karta ma’lumotlari yoki boshqa shaxsiy ma’lumotlar so‘ralishi mumkin.

Spam — foydalanuvchining xohishisiz yuboriladigan ommaviy xabarlar.

Bular reklama, soxta aksiya, firibgarlik xabari yoki shubhali havola ko‘rinishida bo‘lishi mumkin. Spam xabarlariga javob bermaslik va shubhali havolalarni bosmaslik kerak.

Drive-by download — foydalanuvchi soxta yoki zararli saytni ochganida, hech narsa bosmagan taqdirda ham qurilmaga zararli dastur yuklanishiga urinish holati.

Shuning uchun shubhali havolani “faqat ko‘rib qo‘yish uchun” ham ochmaslik kerak. Eng xavfsiz yo‘l — bunday havolalarni bosmaslik, xabarni o‘chirish yoki platformadagi “Shikoyat qilish” funksiyasidan foydalanishdir.

Internetdagi har bir xabar, havola yoki sovrinli taklifga darhol ishonish shart emas. Avval to‘xtang, manbani tekshiring va shubha tug‘ilsa, ota-ona, o‘qituvchi yoki ishonchli kattadan maslahat so‘rang.