4-mavzu · Xavfli onlayn guruhlar va zararli kontentdan saqlanish

Xavfli guruhlar va ijtimoiy muhandislik

Umumiy progress 0% · 0/10 topshiriq
01
1-bosqich

“Xavf detektori”: guruh belgilarini aniqlash

Quyida onlayn guruhlarda uchrashi mumkin bo‘lgan holatlar berilgan. Har bir holatni diqqat bilan o‘qing va u qaysi xavf turiga mos kelishini aniqlang.
💭 Muhokama uchun savol
4-vaziyatdagi xavfni aniqlash nima uchun qiyinroq?
✓ Izoh

Chunki bu holat “yaxshi niyat” niqobi ostida berilgan. Bir qarashda administrator kimnidir tabriklamoqchidek ko‘rinadi. Ammo aslida u oila a’zosining telefon raqamini so‘rayapti. Bu esa shaxsiy ma’lumot hisoblanadi.

Real hayotda ayrim xavfli manipulyatsiyalar aynan “yordam”, “sovg‘a”, “tabrik” yoki “qo‘llab-quvvatlash” ko‘rinishida boshlanishi mumkin. Shuning uchun har qanday shaxsiy ma’lumot so‘rovi ehtiyotkorlik bilan baholanishi kerak.

02
2-bosqich

“Ijtimoiy muhandislik”: hushyorlik testi

Internetdagi notanish shaxslar har doim ham o‘zini haqiqiy shaxsi bilan tanishtirmaydi. Ba’zan ular bola, o‘qituvchi, sportchi, bloger yoki tanish inson sifatida ko‘rinishi mumkin. Quyidagi vaziyatlarni o‘qing va eng xavfsiz yo‘lni tanlang.
1-vaziyat

Siz onlayn guruhda o‘zini “14 yoshli futbol ishqibozi” deb tanishtirgan bola bilan tanishdingiz. U sizga shunday yozdi:

“Yaqinda juda zo‘r futbol maydoni ochilibdi. Kel, ertaga soat 20:00 da o‘sha yerda uchrashamiz. Senga yangi butsalarimni ko‘rsataman.”

Sizning harakatingiz

✓ Izoh

Internetdagi profil ortida aslida kim turganini aniq bilib bo‘lmaydi. O‘zini tengdosh sifatida ko‘rsatgan odam haqiqatda boshqa yoshdagi yoki boshqa niyatdagi shaxs bo‘lishi mumkin.

Notanish internet foydalanuvchisi bilan ota-ona yoki ishonchli kattalardan yashirincha uchrashish xavfli.

2-vaziyat

Telegram’da sizga notanish odam yozdi:

“Salom! Men sening maktabingdagi yangi IT o‘qituvchiman. Direktor menga sinf guruhini tuzishni aytdi. Iltimos, to‘liq ism-familiyangni, tug‘ilgan sanangni va telefon raqamingni yubor.”

Sizning harakatingiz

✓ Izoh

Haqiqiy o‘qituvchi yoki maktab vakili Telegram orqali notanish profil bilan o‘quvchidan shaxsiy ma’lumot so‘ramasligi kerak. Bunday holat ijtimoiy muhandislik usuli bo‘lishi mumkin.

Ijtimoiy muhandislik — odamni aldash, ishonchga kirish yoki o‘zini boshqa shaxs sifatida ko‘rsatish orqali shaxsiy ma’lumot olishga urinishdir.
03
3-bosqich

“Toza lenta”: amaliy algoritm

🧹 Asosiy qoida

Ijtimoiy tarmoq lentangizni zararli, salbiy va keraksiz kontentdan tozalash uchun “Bloklash — Shikoyat qilish — Filtrlash” qoidasini amalda qo‘llang.

Quyidagi harakatlarni to‘g‘ri ketma-ketlikda 1, 2, 3 raqamlari bilan belgilang — kartochkalarni yuqori-pastga sudrab oling.
  • ⋮⋮ ? Filtrlash: faqat bilim beradigan, foydali va ijobiy kanallarga obuna bo‘lib, keraksizlaridan chiqish.
  • ⋮⋮ ? Bloklash: haqoratli xabar yozgan notanish shaxs bilan tortishmasdan, uni qora ro‘yxatga kiritish.
  • ⋮⋮ ? Shikoyat qilish: zo‘ravonlik aks etgan videoni ko‘rganda “Report” yoki “Shikoyat qilish” tugmasi orqali platformaga xabar berish.
🧼
Amaliy topshiriq

“Haqiqiy tozalash”

📱 Topshiriq

Telefoningizdagi Telegram, Instagram yoki boshqa ijtimoiy tarmoqlardagi obunalaringizni ko‘zdan kechiring va quyidagi qadamlarni bajaring.

🟢
Foydali
Yangiliklar, ta’lim, fan, til o‘rganish, sport, ijod, foydali xobbi.
🟡
Vaqt o‘tkazish
Memlar, ko‘ngilochar sahifalar, yengil kontent.
🔴
Shubhali yoki salbiy
Noma’lum administratorli, zo‘ravonlik, haqorat, g‘azab, qo‘rquv yoki noto‘g‘ri axborot tarqatuvchi kanallar.
1-qadam
Obunalaringiz ro‘yxatini oching.
Nechta kanal yoki sahifaga obunasiz?
2-qadam
Har bir kanal yoki sahifani uchta toifadan biriga ajrating.
Yuqoridagi 🟢 / 🟡 / 🔴 toifalardan foydalaning. Bu qadam aqliy mehnat — telefonda navbati bilan ko‘rib chiqing.
3-qadam
🔴 toifadagi kanallardan chiqing.
Nechta shubhali yoki salbiy kanaldan chiqdingiz?
4-qadam
🟡 toifadagi kanallarni ham qayta ko‘rib chiqing.
Ulardan kamida 3 tasini o‘chirishga harakat qiling.
Nechta ko‘ngilochar yoki vaqt oluvchi kanaldan chiqdingiz?
5-qadam
Natijani yozing.
Bugungi “toza lenta” mashqidan keyin jami nechta kanaldan chiqdingiz?
🎉 Natija

Ajoyib! Siz bugun lentangizni jiddiy ravishda tozaladingiz.

0
Jami obunalar
0
🔴 dan chiqildi
0
🟡 dan chiqildi
0
Jami tozalandi
★ Xulosa

Lentangiz qanday kontent bilan to‘lsa, kayfiyatingiz, fikrlashingiz va vaqtingizga ham shunday ta’sir qiladi. Shuning uchun axborot maydonini vaqti-vaqti bilan tozalab turish raqamli gigiyenaning muhim qismidir.

📖
O‘qituvchi uchun

Eslatma

Ushbu topshiriqlar o‘quvchilarda zararli guruhlarni aniqlash, ijtimoiy muhandislik usullaridan ogoh bo‘lish va shaxsiy axborot maydonini ongli boshqarish ko‘nikmalarini shakllantiradi.

Muhokama davomida o‘quvchilarga quyidagi fikrni aniq yetkazish muhim:

★ Asosiy fikr
Notanish profil, yopiq guruh yoki “yaxshi niyat” ko‘rinishidagi so‘rov har doim ham xavfsiz bo‘lmasligi mumkin. Shaxsiy ma’lumot so‘ralgan, yashirinlik talab qilingan yoki uchrashuv taklif qilingan holatda ehtiyotkorlik zarur.

Dars yakunida quyidagi qoida eslatib o‘tiladi:

★ Yakuniy qoida
Internetdagi xavfsiz guruh sizdan sir saqlashni, shaxsiy ma’lumot yuborishni yoki xavfli topshiriq bajarishni talab qilmaydi. Shubhali holatda to‘xtang, tekshiring va ishonchli kattaga murojaat qiling.
🛡️

Tabriklaymiz, hushyor foydalanuvchi!

Siz xavfli guruhlar, ijtimoiy muhandislik va raqamli gigiyena bo‘yicha barcha topshiriqlarni muvaffaqiyatli yakunladingiz.