3-mavzu · Shaxsiy ma’lumotlar va raqamli izni anglash

Raqamli iz va kiber-qalqon

Umumiy progress 0% · 0/11 topshiriq
01
1-bosqich

“Kiber-qalqon”: xavfsizlik elementlari

Quyida xavfsizlik choralarining nomlari va ularning vazifalari berilgan. Har bir xavfsizlik chorasini mos vazifasi bilan juftlang.
Avval chap tomondagi xavfsizlik chorasini tanlang, so‘ng o‘ng tomondan unga mos vazifani bosing.
Xavfsizlik chorasi
1
Kuchli parol
2
Ikki bosqichli himoya
3
Geolokatsiyani o‘chirish
4
VPN — Virtual Private Network
5
Antivirus dasturi
Vazifasi
A
Parol o‘g‘irlangan taqdirda ham, begona shaxsning akkauntga kirishini qiyinlashtiruvchi qo‘shimcha tasdiqlash kodi.
B
Rasmlar orqali uyingiz manzili yoki joylashuvingiz begonalarga ma’lum bo‘lib qolmasligi uchun o‘chiriladigan funksiya.
C
Kamida 12 ta belgidan iborat, taxmin qilish qiyin bo‘lgan shaxsiy xavfsizlik kaliti.
D
Ochiq Wi-Fi tarmoqlarida ma’lumotlarni shifrlash va himoyalashga yordam beruvchi dastur yoki xizmat.
E
Telefon yoki kompyuterga tushgan zararli dasturlarni aniqlash va o‘chirishga yordam beruvchi himoya vositasi.
02
2-bosqich

“Raqamli iz detektivi”: rasmni tahlil qilish

Tasavvur qiling, siz ijtimoiy tarmoqqa rasm joylamoqchisiz. Rasmni yuklashdan oldin unda shaxsiy ma’lumotlar yoki xavfli belgilar bor-yo‘qligini tekshirishingiz kerak. Quyidagi ro‘yxatdan xavfli elementlarni belgilang.
Do‘stlar bilan tabiat qo‘ynida tushilgan selfi.
Ehtiyot
Orqa fonda uy va ko‘cha nomi yozilgan taxtacha ko‘rinib turgan rasm.
Xavfli
Avtomobilning davlat raqami aniq ko‘ringan rasm.
Xavfli
Yangi sotib olingan kompyuter yoki qimmatbaho buyum aks etgan rasm.
Xavfli
Maktab formasidagi logotip va maktab raqami ko‘rinib turgan rasm.
Xavfli
⚠ Xulosa

2-, 3-, 4- va 5-elementlar aniq xavfli hisoblanadi. Chunki ular orqali insonning yashash manzili, mol-mulki, maktabi yoki boshqa shaxsiy ma’lumotlarini aniqlash mumkin.

💡 Diqqat

Biroq 1-element ham har doim to‘liq xavfsiz degani emas. Tabiat qo‘ynida tushilgan oddiy selfida ham geolokatsiya yoqilgan bo‘lishi mumkin. Shuningdek, fon orqali joylashuv aniqlanishi yoki rasmdagi do‘stlaringizning roziligisiz surat joylanishi raqamli etika qoidalariga zid bo‘lishi mumkin.

🔍
Bonus mashq

“Yashirin ma’lumot”: metadata mashqi

Quyidagi rasm holatlarini tasavvur qiling. Har birida metadata orqali qanday ma’lumotlar aniqlanishi mumkinligini yozing, so‘ng javobni ochib taqqoslang.
1
Uyingiz oldida tushirilgan selfi. Geolokatsiya yoqilgan.
✓ To‘g‘ri javob

Uyingizning aniq GPS koordinatalari yoki taxminiy manzili aniqlanishi mumkin.

2
Yangi telefoningiz haqida post. Qurilma ma’lumotlari saqlangan.
✓ To‘g‘ri javob

Telefon modeli, operatsion tizimi yoki rasm qaysi qurilmada olingani haqida ma’lumot chiqishi mumkin.

3
Maktab hovlisida tushirilgan guruh rasmi.
✓ To‘g‘ri javob

Maktabingizning joylashuvi, rasm tushirilgan vaqt yoki o‘qish joyingiz haqida ma’lumot aniqlanishi mumkin.

03
3-bosqich

“Vaqt mashinasi”: kelajakni prognozlash

Internetga joylangan ma’lumot uzoq vaqt saqlanib qolishi mumkin. Shuning uchun har bir post, izoh yoki rasm kelajakdagi raqamli obro‘ga ta’sir qiladi. Quyidagi ikki vaziyatni solishtiring va qaysi biri 5 yildan keyin sizning obro‘yingiz yoki karerangizga ijobiy ta’sir qilishi mumkinligini aniqlang.
⚠
Vaziyat A
Hissiyotga berilish

Siz hissiyotga berilib, o‘yin guruhida biror kishini haqorat qildingiz. Kimdir bu xabarni skrinshot qilib saqlab oldi.

✨
Vaziyat B
Ijobiy ulushim

Siz internetda foydali kitoblar, o‘qish, loyihalar va ijobiy tajribalar haqida blog yuritdingiz. Muloqotda doimo xushmuomala bo‘ldingiz.

❓ Savol
Nufuzli o‘quv muassasasi, stipendiya komissiyasi yoki ish beruvchi siz haqingizda internetdan ma’lumot qidirsa, qaysi vaziyat siz haqingizda ijobiy tasavvur uyg‘otadi?

Yuqoridagi kartalardan birini bosib javob bering

🎯 To‘g‘ri javob

Albatta, Vaziyat B ijobiy ta’sir qiladi. Chunki raqamli obro‘ bugundan shakllanadi. Internetdagi har bir izoh, post, rasm va video kelajakda siz haqingizda tasavvur hosil qilishi mumkin.

+
Qo‘shimcha topshiriq

O'zingiz uchun “raqamli obro' qoidalari”ni tuzing

Quyidagi gaplarni davom ettiring va o‘zingiz uchun raqamli obro‘ kodeksini tuzing.
1-qoida Internetda izoh yozishdan oldin
2-qoida Rasm joylashdan oldin
3-qoida Shaxsiy ma’lumotlarni ulashishdan oldin
4-qoida Notanish havola yoki xabar kelsa
5-qoida Kelajakdagi raqamli obro‘m uchun
📖
O‘qituvchi uchun

Eslatma

Ushbu topshiriqlar o‘quvchilarda rasm, metadata, geolokatsiya, raqamli iz va raqamli obro‘ haqida amaliy tushuncha shakllantirishga yordam beradi.

Mashg‘ulot davomida o‘quvchilarga quyidagi fikrni tushuntirish muhim:

★ Asosiy fikr
Rasm joylash — bu faqat chiroyli kadrni ulashish emas. Har bir rasmda ko‘rinadigan va ko‘rinmaydigan ma’lumotlar bo‘lishi mumkin. Shu sababli rasm, izoh va postlarni internetga joylashdan oldin xavfsizlik, shaxsiy hayot va kelajakdagi obro‘ haqida o‘ylash kerak.

Dars yakunida quyidagi qoida eslatib o‘tiladi:

★ Yakuniy qoida
Internet hech narsani darhol unutmaydi. Bugungi post, izoh yoki rasm ertangi raqamli obro‘yingizning bir qismiga aylanishi mumkin.
🛡️

Tabriklaymiz, raqamli kashshof!

Siz raqamli iz, metadata va kelajakdagi raqamli obro‘ bo‘yicha barcha topshiriqlarni muvaffaqiyatli yakunladingiz.